Endoderm je jedan od tri klicina lista embriona, pored mezoderma i ektoderma. Od endoderma se razvijaju različita tkiva uključujući organe za varenje i endokrine žlezde (nadbubrežne, tiroidee, gonada, paratiroidee, pankreasa, timusa).
DERIVATI ENDODERMA
1. Prednje crevo: usta, ždrelo, grkljan, dušnik, traheje, bronhije, pluća, jednjak, želudac, dvanaestopalačno crevo, jetra, pankreas
2. Srednje crevo: tanko crevo vezano za žučni kanal, slepo crevo, uzlazno debelo i deo poprečnog debelog creva
3. Zadnje crevo: silazno debelo crevo, zadnje crevo, deo analnog kanala, allantois, kloaka, endotelne komponente mokraćne bešike i bubrega
RAZVOJ ŽDRELNOG LUKA
Tokom četvrte nedelje, ždrelni luk se pojavljuje kao mezodermalno zgusnuće između prednjeg dela (vrha) ektoderma i ždrelnog endoderma prednjeg creva, formirajući tako zaobljene grebene oko buduće glave i vratnog dela. Krajem četvrte nedelje, već su vidljiva 4 para formiranih lukova. Svaki ždrelni luk sadrži 4 komponente: arteriju, mišićni deo, nerv, i hrskavičav deo. Ždrelne kese se formiraju kao parne evaginacije ždrelnog endoderma koje prodiru u vrh mezoderma i odvajaju ždrelne lukove. Ždrelne pukotine predstavljaju parne invaginacije vrha ektoderma, a svaki par direktno naleže na ždrelnu kesu. Ždrelne membrane predstavljaju stapanje ždrelne kese endoderma i ektodermalne pukotine. Derivati lukova I do IV-VI doprinose formiranju vilica, kostiju srednjeg uha, vratnih sinusa i drugih delova lica i vrata. Tokom četvrte i pete nedelje u okviru ždrela se razvija jezik i dolazi do morfogeneze nepceta, i do podele na nazalne i oralne duplje.
FORMIRANJE I ROTACIJA CREVA
Krajem četvrte nedelje, primitivno crevo se izdužuje i počinje da se savija u petlje, a osnove žučnog mehura i pankresa se pojavljuju kao endodermalni začeci. U daljem periodu embrionalnog razvića veoma je bitan proces rotacije creva. Kako se srednje crevo izdužuje, ono se savija u pupčanu vrpcu početkom šeste nedelje, noseći sa sobom arteriju. Tokom sledeće četiri nedelje crevo se toliko savija da se rotira za 90 stepeni suprotno od kretanja kazaljke na satu oko ose u kojoj se nalazi. Istovremeno, srednje crevo se konstantno izdužuje da bi formiralo spiralu ili kotur donjeg i gornjeg dela tankog creva. U desetoj nedelji, kako se uvijano crevo smešta u abdomen, okreće se još za 180 stepeni. Tokom prvih 10-12 nedelja endodermalno oblaganje tankog creva se sastoji od prostog uslojavanja endotela. Kasnije ta površina pada pod znatne promene da bi se formirao konačni epitel, što uključuje formiranje novih spojnih čvorova u okviru sistema organa za varenje.
FORMIRANJE JETRE
Jetra je endodermalnog porekla, dok su svi ostali njeni elementi kao i njen krvotok nastali od okolnog mezoderma. Osnove jetre se prvo javljaju početkom četvrte nedelje kao mezodermalno zgusnuće poprečnog creva i malo ispupčenje endoderma koji ga okružuje u prednjem delu creva. Do 25-og dana endodermalno jetreno ispupčenje prodire ventralno u mezoderm. Ćelije endoderma se veoma brzo umnožavaju unutar mezoderma u obliku jetrene vrpce koja raste, razgranjuje se i vezuje sa mrežom pupčanih vena. Učestale mitoze hepatocita uslovljavaju da se organ uvećava do kraja embrionskog perioda a već u 8-oj nedelji jetra predstavlja 10% težine tela.
Jetra je u vezi sa crevom preko zajedničkog žučnog kanala. U njoj se nalaze kanali koji imaju svaki svoju venu, arteriju i poseban žučni kanal koji skuplja sekrete iz grupa jetrinih ćelija. Ovi kanali se spajaju u žučni kanalić koji vodi do žučnog mehura.
FORMIRANJE PANKREASA
Dorzalni i ventralni začeci pankreasa se formiraju od prednjeg creva endoderma početkom pete nedelje i to ventralni deo kod čoveka raste u uglu između creva i jetrinog začetka, a sa druge strane začetka pojavljuje se dorzalni pankreas. Oko sedme nedelje počinje formiranje šupljine endodermalnih cevi. Tokom naredne 3-4 nedelje formira se grozd egzokrinog pankreasa. Oko 11-te nedelje grupe običnih ćelija će se diferencirati u Langerhansove ć. koje su uključene u endokrini pankreas. Najmanje četiri različita tipa takvih ćelija se ističu (A, B, C, D). A ćelije proizvode glikogen, B ćelije luče insulin, D ćelije učestvuju u sintezi somatostatina. Za C ćelije se veruje da su slične ćelijama tiroidne žlezde. U ovom perioduse izlaz žučnog kanala i ventralni pankreas pomeraju dorzalno pa se ta dva pankreasa spajaju, a kanal ventralnog pankreasa preuzima ulogu izvoda i dorzalnog pankreasa. Od delova pankreasa razvijaju se grupe ćelija, Langerhansova ostrvca koja luče insulin. Male količine insulina su prisutne u tečnostima embriona u svim stupnjevima razvoja, a insulin sintetisan u pankreasu embriona se može detektovati tek posle 11-e nedelje fetusa.
 |
RSS link na komentare
